ભારતના રાષ્ટ્રપતિ

ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી, ન્યાયિક સત્તાઓ, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં કોણ મત આપી શકે?

 *ભારતના રાષ્ટ્રપતિ* 

ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ભારતીય ગણતંત્રના વડા અને ભારતીય સૈન્ય દળના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ છે. તેઓ તમામ પ્રકારની કટોકટી લાદે છે અને દૂર કરે છે, યુદ્ધ / શાંતિની ઘોષણા કરે છે. તેઓ દેશના પ્રથમ નાગરિક છે. 

       ભારતના રાષ્ટ્રપતિ નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં રહે છે, જેને રાયસીના હિલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રપતિ કેટલી વખત પદ સંભાળી શકે તેની કોઈ મર્યાદા નથી. અત્યાર સુધી માત્ર પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદે આ પદ પર બે વખત પોતાનો કાર્યકાળ પૂરો કર્યો છે.

      પ્રતિભા પાટીલ ભારતના ૧૨મા રાષ્ટ્રપતિ હતા અને આ પદ સંભાળનાર પ્રથમ મહિલા રાષ્ટ્રપતિ હતા. તેમણે ૨૫ જુલાઈ ૨૦૦૭ના રોજ પદ અને ગોપનીયતા ના શપથ લીધા હતા. હાલમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે દ્રૌપદી મુર્મૂ છે.

     

 👉 *રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી* 

ભારતના રાષ્ટ્રપતિ કલમ 55 મુજબ પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ પ્રણાલીની સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ સિસ્ટમ દ્વારા ચૂંટાય છે. રાષ્ટ્રપતિની પસંદગી ભારતની સંસદના બે ગૃહો (લોકસભા અને રાજ્યસભા) તેમજ રાજ્યની ધારાસભાઓ (વિધાનસભાઓ)ના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા પાંચ વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે.

ભારતના કોઈપણ નાગરિક કે જેની ઉંમર ૩૫ વર્ષ કે તેથી વધુ છે તે આ પદ માટે ઉમેદવાર બની શકે છે. રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેનો ઉમેદવાર લોકસભાના સભ્ય બનવા માટે લાયકાત ધરાવતો હોવો જોઈએ અને સરકાર હેઠળ કોઈ લાભનું પદ ધરાવતો ન હોવો જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટને રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી સંબંધિત કોઈપણ વિવાદનો નિર્ણય કરવાનો અધિકાર છે.

    👉 *ન્યાયિક સત્તાઓ* 

બંધારણની કલમ 72 રાષ્ટ્રપતિને ન્યાયિક સત્તા આપે છે કે તે સજાને નાબૂદ કરી શકે છે, માફ કરી શકે છે, પાછી ખેંચી શકે છે, માફ કરી શકે છે, બદલી શકે છે.

 🎯 *દયા :* વ્યક્તિને થયેલી સંપૂર્ણ સજા અને પ્રતીતિ અને ગેરલાયકાતને બાજુ પર રાખવી અને તેને એવી સ્થિતિમાં મૂકવો કે જાણે તેણે કોઈ ગુનો કર્યો ન હોય. આ લાભ સંપૂર્ણ અથવા આંશિક રીતે આપવામાં આવે છે અને સજા ભોગવતા પહેલા અથવા પછી આપી શકાય છે.

 🎯 *પરિવર્તન:* કઠોર સજાને સામાન્ય અથવા હળવી સજામાં બદલી નાખવી, જેમ કે સશ્રમ સજાને શ્રમ હટાવી સામાન્ય સજામાં બદલી દેવી.

 🎯 *વિરામ :* સજામાં માફી આપવી, તે ખાસ પરિસ્થિતિમાં પર ઉપલબ્ધ છે જેમ કે સગર્ભા સ્ત્રી માટે સજામાં ઘટાડો કરવો.

🎯 *વિલંબ :* સજાના અમલમાં વિલંબ, ખાસ કરીને ફાંસીની સજાના કિસ્સામાં

રાષ્ટ્રપતિની માફીની સત્તા સંપૂર્ણપણે તેમની ઇચ્છા પર નિર્ભર છે.

👉 *રાષ્ટ્રપતિની સંસદીય શક્તિ* 

રાષ્ટ્રપતિ સંસદનો એક ભાગ છે. તેમની મંજુરી વિના કોઈપણ બિલ ગૃહમાં પસાર થઈ શકતું નથી કે લાવી શકાતું નથી.

👉 *રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં કોણ મત આપી શકે?* 

ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી સીધી રીતે લોકોના મત દ્વારા નક્કી થતી નથી. તેના બદલે, લોકો જેમને ચૂંટે છે, તેમના મતોથી રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટાય છે. તેથી જ તેને પરોક્ષ ચૂંટણી કહેવામાં આવે છે.  ફક્ત તે જ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મત આપી શકે છે, જે લોકો દ્વારા ચૂંટાય છે. એટલે કે સાંસદો અને ધારાસભ્યો. સંસદના નામાંકિત સભ્યો અને વિધાન પરિષદના સભ્યો રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મતદાન કરી શકતા નથી, કારણ કે તેઓ સીધા જનતા દ્વારા ચૂંટાતા નથી.

👉 *મત આપવાનો અધિકાર* 

આ ચૂંટણીમાં તમામ રાજ્યોની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો તેમજ લોકસભા અને રાજ્યસભામાં ચૂંટાયેલા સાંસદો પોતાનો મત આપે છે.

*રાષ્ટ્રપતિનો પગાર :* 

રાષ્ટ્રપતિને દર મહિને 5 લાખ રૂપિયા પગાર મળે છે.  પગારની સાથે રાષ્ટ્રપતિને ઘણા વધારાના ભથ્થા પણ મળે છે. જેમાં જીવન માટે મફત તબીબી, રહેઠાણ અને સારવારની સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. સરકાર દર વર્ષે રાષ્ટ્રપતિના આવાસ, સ્ટાફ, ભોજન અને મહેમાનોના હોસ્ટિંગ વગેરે પર લગભગ 2.25 કરોડ રૂપિયા ખર્ચે છે.

ભારતના રાષ્ટ્રપતિઓની યાદી - વિકિપીડિયા https://share.google/4i5NSnYkYiIWKgq7s

Read More

Important:-For better result always use google cromeNote:-Please Always Check and Conform Above Details with The Official Website and Advertisement / Notification.

Subscribe Our

YouTube

 ગુડી પડવો 

          હિંદુ ધર્મમાં ચૈત્ર માસની શુક્લપક્ષની પ્રતિપદા તિથિનું ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ ઘણું છે કારણ કે આ દિવસથી શક્તિની ઉપાસના, ચૈત્ર નવરાત્રિની શરૂઆત થાય છે. ચૈત્ર મહિનાની આ તિથિએ  ગુડી પડવા ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે, આજે ગુડી પડવાની ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે . આ તહેવાર, જે હિંદુ નવા વર્ષની શરૂઆત માટે ઉજવવામાં આવે છે, તે મુખ્યત્વે મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્રમાં ઉજવવામાં આવે છે

          મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, ગોવા અને આંધ્રપ્રદેશમાં ગુડી પડવાનો તહેવાર ખૂબ જ ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. હિંદુ કેલેન્ડર મુજબ, ચૈત્ર નવરાત્રિ ગુડી પડવાના દિવસથી શરૂ થાય છે અને હિંદુ નવું વર્ષ પણ આ દિવસથી શરૂ થાય છે.

       ગુડી પડવા વિશે બીજી ઘણી બાબતો પ્રચલિત છે. કહેવાય છે કે આ દિવસે બ્રહ્માજીએ આ સૃષ્ટિની રચના કરી હતી અને આ દિવસથી સત્યયુગની શરૂઆત થઈ હતી. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ત્રેતાયુગમાં ભગવાન શ્રી રામે ગુડી પડવાના દિવસે બાલીનો વધ કર્યો અને લોકોને બાલીના ત્રાસમાંથી મુક્ત કર્યા.

ગુડી પડવો શબ્દનો અર્થ  અને ગુડી પડવા તહેવારની પરંપરા : 

ગુડી પડવામાં, 'ગુડી' શબ્દનો અર્થ 'વિજય ધ્વજ'  થાય છે અને પડવો એટલે પ્રતિપદાની તિથિ માનવામાં આવે છે. 

આ દિવસે સવારે સ્નાન કર્યા બાદ મહિલાઓ વિજયના પ્રતીક તરીકે ઘરમાં સુંદર ગુડી લગાવે છે અને તેની પૂજા કરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તેનાથી ત્યાંની નકારાત્મકતા દૂર થાય છે અને ઘરમાં ખુશીઓ આવે છે. ચૈત્ર માસની શુક્લપક્ષની પ્રતિપદા તિથિએ આવતા ગુડી પડવાના દિવસે ઘરની બહાર ગુડી બાંધવાની પરંપરા છે. જો આપણે ગુડી અને પડવો શબ્દો વિશે વાત કરીએ તો ગુડીને પતાકા અથવા ધ્વજ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે પડવો શબ્દ પ્રતિપદા તિથિ સાથે સંબંધિત છે. એવું કહેવાય છે કે આ દિવસે જ્યારે ભગવાન શ્રી રામે બાલીનો વધ કર્યો ત્યારે લોકોએ ખુશીના રૂપમાં પોતાના ઘરોમાં રંગોળી બનાવી અને ઘરોમાં વિજય ધ્વજ ફરકાવ્યો. આને ગુડી કહે છે. ત્યારથી આ પ્રથા આજે પણ ચાલુ છે અને તેને વિજય દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્રમાં ગુડી પડવાના દિવસે પુરણ પોળી બનાવવામાં આવે છે. આ પવિત્ર તહેવાર પર લોકો અહીં કેરીનું સેવન કરવાનું શરૂ કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ ગુડી પડવાના દિવસે લીમડાના પાન ખાવાની પણ પ્રથા છે. આ તહેવાર પર સૂર્યની પૂજા કરવાની પણ પ્રથા છે. લોકો સૂર્યની પૂજા કરે છે અને તેમને સુખ, સમૃદ્ધિ અને સ્વાસ્થ્યની કામના કરે છે. ગુડી પડવાના દિવસે, મરાઠી સ્ત્રીઓ 9મીટર લાંબી સાડી પહેરે છે, જ્યારે પુરુષો લાલ અથવા કેસરી પાઘડી સાથે કુર્તા-ધોતી અથવા પાયજામા પહેરે છે. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે બહાદુર મરાઠા છત્રપતિ શિવાજીએ યુદ્ધ જીત્યા બાદ સૌપ્રથમ ગુડી પડવાનો તહેવાર ઉજવ્યો હતો. ત્યારથી મહારાષ્ટ્રમાં આ તહેવાર ઉજવવાની પરંપરા શરૂ થઈ. ગોવા અને કેરળમાં કોંકણી સમુદાય દ્વારા ગુડી પડવો સંવત્સરા પડવો તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. તે કર્ણાટકમાં ઉગાદી અને આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણામાં ઉગાડી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

ગુડી પડવાની મહારાષ્ટ્રમાં ઉજવણી :

મહારાષ્ટ્રમાં, ગુડી પડવાના તહેવારને હિન્દુ નવા વર્ષની શરૂઆત અને વિજયના પ્રતીક તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ચૈત્ર શુક્લ પ્રતિપદા તિથિ પર મહારાષ્ટ્રના લોકો પોતાના ઘરોમાં ગુડી લગાવે છે. આ કારણે તેને ગુડી પડવો કહેવામાં આવે છે. આમાં મરાઠી સમુદાયના લોકો વાંસનું લાકડું લઈને તેના પર ચાંદી, તાંબા કે પિત્તળના કલરની ઊંધી બાજુ મૂકે છે. તેમાં કેસરી રંગનો ધ્વજ લગાવીને લીમડાના પાન, આંબાના પાન અને ફૂલોથી શણગારવામાં આવે છે, પછી તેને ઘરના સૌથી ઊંચા સ્થાન પર મૂકવામાં આવે છે.

 

ગુડી પડવાના જુદાં જુદાં નામ : 

આ તહેવાર મહારાષ્ટ્રમાં ગુડી પડવા, કર્ણાટકમાં યુગાડી અને આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણામાં ઉગાડી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. બીજી તરફ ગોવા અને કેરળમાં કોંકણી સમુદાયના લોકો તેને સંવત્સરી પડવાના નામથી પણ ઉજવે છે.

ગુડી પડવાની ઉજવણી : 

આ દિવસે લોકો પોતાના ઘરમાં ગુડી લગાવે છે, જેના કારણે આ પર્વને ગુડી પડવો કહે છે. મરાઠી સમુદાયના લોકો વાંસની લાકડી લઈને તેના પર ચાંદી, તાંબા અથા પિત્તળના કળશને ઊંધો મુકે છે. જેમાં કેસરી રંગનું પતાકા લગાવીને તેને લીમડાના પાન, આંબાના પાન અને ફૂલથી શણગારવામાં આવે છે અને ઘરના સૌથી ઉંચા સ્થાન પર લગાવવામાં આવે છે.

ગુડી પડવાની માન્યતા : 

👉 માનવામાં આવે છે કે, ભગવાન બ્રહ્માએ આ દિવસે બ્રહ્માંડની રચના કરી હતી, આ કારણોસર ગુડીને બ્રહ્મધ્વજ પણ માનવામાં આવે છે. 

👉 મરાઠી સમુદાયના લોકો મહાન રાજા છત્રપતિ શિવાજીના વિજયને યાદ કરવા માટે ગુડી લગાવે છે.

👉 આ દિવસે જ્યારે ભગવાન શ્રી રામે બાલીનો વધ કર્યો ત્યારે લોકોએ ખુશીના રૂપમાં પોતાના ઘરોમાં રંગોળી બનાવી અને ઘરોમાં વિજય ધ્વજ ફરકાવ્યો. આને ગુડી કહે છે.

ગુડી પડવાની વાર્તા 

 ભગવાન શ્રી રામના સમયમાં રાજા બાલી દક્ષિણ ભારતમાં શાસન કરતા હતા. જ્યારે ભગવાન શ્રી રામ માતા સીતાને રાવણની કેદમાંથી મુક્ત કરવા લંકા જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ દક્ષિણ ભારતમાં પહોંચ્યા પછી સુગ્રીવને મળ્યા. સુગ્રીવ બાલીનો ભાઈ હતો. સુગ્રીવે શ્રીરામને તેમની સાથે થયેલા અન્યાય અને બાલીના કુશાસન અને ત્રાસ વિશે જણાવ્યું. આ પછી ભગવાન શ્રી રામે બાલીનો વધ કર્યો અને લોકોને બાલી ત્રાસમાંથી મુક્ત કર્યા. તે દિવસે ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદાનો દિવસ હતો. આ પછી દક્ષિણ ભારતના લોકોએ ખુશીમાં વિજય ધ્વજ લહેરાવ્યો અને ઘરોમાં રંગોળી બનાવીને ઉજવણી કરી. ત્યારથી, દક્ષિણ ભારતમાં ગુડી પડવાના દિવસે ગુડી એટલે કે વિજયનું ચિહ્ન લહેરાવવામાં આવે છે અને આ દિવસને વિજય દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

આ રીતે ઘરે બનાવો ગુડી 

ગુડી બનાવવા માટે, પિત્તળના વાસણને થાંભલામાં ઊંધું મૂકવામાં આવે છે, તેને ઘેરા રંગના રેશમી લાલ, પીળા કે કેસરી કપડા અને ફૂલોની માળા અને અશોકના પાંદડાઓથી શણગારવામાં આવે છે.  સ્નાન કર્યા પછી મહિલાઓ ઘરના મુખ્ય દ્વારને આંબાના પાન અને ફૂલોથી શણગારે છે. ગુડી ઘરના એક ભાગમાં મૂકવામાં આવે છે. પછી લોકો ભગવાન બ્રહ્માજીની પૂજા કરે છે અને ગુડી ચડાવે છે. ગુડી ચડાવીને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવામાં આવે છે. ગુડી એટલી ઊંચી જગ્યા પર મૂકવામાં આવે છે કે તેને દૂરથી પણ જોઈ શકાય છે. ગુડીને સમૃદ્ધિનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.

 વધુ માહિતી માટે નીચે આપેલી લિંક પર ક્લિક કરો.👇👇👇

Link 1 

Link 2 

Link 3

Read More

Important:-For better result always use google cromeNote:-Please Always Check and Conform Above Details with The Official Website and Advertisement / Notification.

Subscribe Our

YouTube

 કઠપૂતળીનો ઈતિહાસ અને રોચક વાતો

કઠપૂતળીનો ઈતિહાસ અને રોચક વાતો :

‘એ હાલો કઠપૂતળીનો ખેલ જોવા…’ એક જમાનામાં ગામડાંની કોઈ શેરીમાં આ સાદ પડતાંની સાથે જ ગામ આખું પડદા પાછળથી દોરી વડે લાકડાંની પૂતળીઓને નચાવતો ખેલ જોવા ચોકમાં ઉમટી પડતું. ત્યારે કઠપૂતળીના ખેલ ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિનું અતિ જૂનું અને મહત્ત્વનું મનોરંજનનું માધ્યમ હતું.

કઠપૂતળીનો ઉદ્ભવ અને પ્રાચીન ઈતિહાસ

નવી પેઢીએ વિક્રમાદિત્યની બત્રીસ પૂતળીઓની વાર્તા વાંચતી હશે કે કેમ એ ખબર નથી પણ આપણે નાના હતાં ત્યારે બત્રીસ પૂતળીઓની વાર્તા લગભગ બધા વાંચતા, કઠપૂતળીનો ઇતિહાસ આશરે પચ્ચીસસો વર્ષ પ્રાચીન છે, પાણિનીના નટસૂત્રમાં કઠપૂતળીના ઉલ્લેખો છે. બે હજાર વર્ષ પહેલાં પણ નાટકો કઠપૂતળીના માધ્યમથી ભજવાતા હતાં.

ભારતથી પડોશી દેશો થાઇલેન્ડ, ઇન્ડોનેશિયા, શ્રીલંકા, ફિલિપાઇન્સ, વિયેટનામ,કોરિયા વગેરેમાં કઠપૂતળી પહોંચી, ત્યાંથી ચીન થઈ રશિયા અને યુરોપ સુધી ફેલાતી ગઇ. મહત્વની વાત એ છે ત્યાં કઠપૂતળીની કળાનો આધુનિક જ્ઞાન સાથે વિકાસ થયો અને આજે તેને જાળવવા સુંદર પ્રયાસો પણ થાય છે. કઠપૂતળીના ખેલ પરથી અનેક પોપ્યુલર ટીવી શોઝ પણ થાય છે. ઇવન કાર્નિવલમાં પણ પ્રાણીઓની પ્રતિકૃતિ પણ કઠપૂતળી કળા પર આધારિત છે.

એવું માનવામાં આવે છે કે ગ્રીસથી કઠપૂતળી કળા વિકાસ પામી હતી…. ઇવન ઇજીપ્તમાં પણ આ કળા પૌરાણિક યુગથી વિકસી હતી. આપણે બંને વાતો સાથે એટલો વાંધો નથી… વાંધો તો એ છે કે ભગવાન શીવે આપેલી આ કળાને બચાવવા પ્રયત્નો ઘણા ઓછા છે…

યુરોપિયન દાર્શનિક એરિસ્ટોટલ અને પ્લટોએ કઠપૂતળી વિશે લખ્યું છે, હોમરના પૌરાણિક નાટકો ઇલિયાડ અને ઓડીસી કઠપૂતળી દ્વારા રજૂ થયા હતાં.

ભારતની વાત કરીએ તો આપણી લોકકથાઓને જીવંત રાખવા માટે કઠપૂતળીઓના ખેલ અને કલાકારોનો આભાર માનવો જોઈએ.

આપણે ગુજરાતીઓએ રાજસ્થાની કઠપૂતળીના ખેલ વધારે જોયા છે, કપડાની કઠપૂતળીને દોરા વડે બાંધી આંગળીઓથી નચાવતા બજાણિયા જોયા છે. આ શૈલીની વિશેષતા એ છે કે કઠપૂતળીના પહેરવેશ પરથી ખબર પડી જાય કે કોણ રાજા છે અને કોણ પ્રજા…

ઓરિસ્સામાં કુંદેઈ, મહારાષ્ટ્રમાં માલાસૂત્રી કે તમિલનાડુમાં બોમલટ્ટમ શૈલી જાણિતી છે. કેરાલામાં કઠપૂતળી નચાવતા નચાવતા પ્રેક્ષકોને પણ નચાવવામાં આવે છે.

દક્ષિણ ભારતમાં કઠપૂતળી જાનવરોના ચામડામાંથી બને છે પણ બંગાળમાં ડંડા સાથે કઠપૂતળી બાંધી નાચ નચાવવામાં આવે છે….

૨૧ માર્ચે દુનિયાભરમાં વિશ્વ કઠપૂતળી દિવસ તરીકે મનાવાય છે. કઠપૂતળીની કલા ભારતમાંથી દુનિયાના અનેક દેશોમાં પહોંચી હોવા છતાં આજે ભારતમાં તે મૃતપ્રાય હાલતમાં છે. ગ્રામીણ ભારતમાં મનોરંજન સાથે શિક્ષણની ગરજ સારતી કઠપૂતળી સ્માર્ટફોન અને ઈન્ટરનેટના આગમનથી રસ્તે રઝળતી થઈ ગઈ છે

આ ખેલ લોકશિક્ષણનું કાર્ય પણ કરતા. આ ખેલના કલાકારો રોજ કોઈ ગામમાં ખેલ બતાવીને પેટ પૂરતું રળી લેતા. સમય જતાં લોકોનાં જીવનધોરણથી માંડીને મનોરંજનનાં સાધનોમાં પરિવર્તન આવ્યું. સિનેમા અને ટેલિવિઝન જેવાં ઉપકરણોએ પરંપરાગત કળાઓને મરણતોલ ફટકો માર્યો. એ ઘા એટલો જડબેસલાક નીવડ્યો કે પરંપરાગત કળાઓ પર અનેક વિચરતી-વિમુક્ત જાતિઓનો જીવનનિર્વાહ ચાલતો હતો તે બંધ થઈ ગયો. કઠપૂતળી આવી વિસરાયેલી કળાઓમાંની એક છે.

મોહેં-જો-દડો અને ઈજિપ્તના પિરામિડોમાંથી પ્રાચીન પૂતળીઓ મળી આવી હતી. ઔરંગઝેબના સમયમાં કઠપૂતળીના ખેલમાં ‘પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ’ અને ‘અમરસિંગ રાઠોડ’ની શૂરવીરતા રજૂ કરાતી. પરિણામે સ્થાનિકોમાં બળવો થવાની આશંકાએ ઔરંગઝેબે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધેલો, ત્યારથી કઠપૂતળીના ખેલ કરનારે મુખથી સંવાદો બોલવાનું બંધ કરીને ‘પીપાડી’ (સીટી)થી સંવાદ બોલવાનું શરૂ કર્યું હતું. ભારતમાંથી જ કઠપૂતળીના કલાકારો જાવા, સુમાત્રા, ઈન્ડોનેશિયા, થાઈલેન્ડ, ચીન અને જાપાન જેવા દેશોમાં જતા. આ દેશોમાં આજેય ભારતીય પારંપરિક કઠપૂતળી કળા હયાત છે.

હાલ ગુજરાતમાં જે કઠપૂતળીની કળા રજૂ થાય છે તે રાજસ્થાનથી આયાત થયેલી છે. રાજસ્થાનમાં રાજ નટ, દક્ષિણી નટ અને ભાટ નટ એમ ત્રણ પ્રકારની નટજાતિ છે. ભાટ નટ કઠપૂતળી ભાટ તરીકે ઓળખાય છે. ભાટ કોમની ચાર પેટા જાતિઓ રાજભાટ, રાવભાટ, કંકાળીભાટ અને દક્ષિણીભાટ છે. જેમાંથી રાજભાટ રાજાના દરબારમાં રાજકવિ તરીકે સ્થાન પામ્યા હતા. રાવ ભાટ વિવિધ કોમના ‘બારોટ-વહીવંચા’ બન્યા. કંકાળીભાટ કઠપૂતળીના ખેલ સાથે જોડાયા. જેમાં દક્ષિણી નટ કોમ પણ જોડાઈ, જે પછીથી નટભાટ તરીકે ઓળખાઈ.

કઠપૂતળીના પ્રકાર

તેના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે. 

1. ગ્લવ્ઝ પપેટ, 

2. રોડ પપેટ, 

3. શૅડો પપેટ અને 

4. સ્ટ્રિંગ પપેટ. 

ગ્લવ્ઝ પપેટ હાથમાં પહેરાય છે. રોડ પપેટને એક લાકડા સાથે જોડીને ઊંચેથી દર્શાવાય છે. જ્યારે શૅડો પપેટ પડદા પર પડછાયા દ્વારા રજૂ થાય છે. સ્ટ્રિંગ પપેટ જેમાં કઠપુતળીને દોરીથી બાંધીને આંગળાની મદદથી હલનચલન કરાવીને મનોરંજક પ્રસ્તુતિ કરવામાં આવે છે. દરેકની બનાવટ અને રજૂઆત અલગ રીતે થાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં કઠપૂતળીની કળા બાઉલી, કર્ણાટક અને મૈસુરમાં ગોમ્બેઆટ્ટા, કેરળમાં તોલપાવૈ-તૂણીપાવા, ઓરિસ્સામાં સખીનત્ત અને રાવણછાયા, બંગાળમાં પુત્તુલ નાચ-બેનીર પુત્તુલ અને આંધ્રમાં બોમ્મા-તોળુ બોમ્મા તરીકે રજૂ થાય છે.

ફ્રાન્સ, ડેન્માર્ક, ઈટાલી, જર્મની, ન્યૂઝીલેન્ડ, ઈંગ્લેન્ડ જેવા દેશોમાં તેમને કઠપૂતળીના ખેલ માટે ભારે ક્રેઝ છે.  “કઠપૂતળી મનોરંજન સાથે શિક્ષણ આપે છે, આ વાત વિદેશીઓ વધુ સમજે છે. કેન્દ્રીય સંગીત નાટક અકાદમી આ કળાને પ્રોત્સાહન આપે છે, ગુજરાતની સંગીત નાટક અકાદમી આ બાબતે ઉદાસીન છે.

આ કળાના પતનનું સૌથી મોટું કારણ મનોરંજનનાં સાધનોનો વિકાસ છે. કળા સાથે જોડાયેલા લોકો મોટાભાગે અભણ અને ગરીબ છે. તેમને સરકારી યોજનાનો સહારો કે નથી સમાજ તરફથી કોઈ સહાનુભૂતિ પણ નથી. ગુજરાતમાં પૂતળી ભાટ કોમનાં લગભગ સવાસો કુટુંબ અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત, વડોદરા, ભાવનગર અને મહેસાણામાં વસે છે.

જેમાંથી કઠપૂતળીના ખેલ કરનારા ગણ્યાગાંઠ્યા કલાકારો રહ્યા છે. મોટાભાગના હવે કાપડનાં હાથી-ઘોડા, તોરણ, ચકલી-પોપટની સેરો, નાનીમોટી કઠપૂતળીઓ અને લાકડાની અણઘડ મૂર્તિઓ બનાવીને જીવન ગુજારે છે. શિક્ષણની ઉપેક્ષા અને ગરીબીરેખાથી પણ નીચું જીવનધોરણ હોવાથી તેઓ સામાન્ય પ્રવાહમાં જોડાઈ શક્યા નથી. 

બાકી હતું તે સિનેમા, ઈન્ટરનેટ, કમ્પ્યૂટર, સ્માર્ટફોન જેવાં મનોરંજન માધ્યમોએ પૂરું કર્યું. લોકો ઈન્ટરનેટ અને સ્માર્ટફોનથી એવા બંધાઈ ગયા છે કે તેમને કઠપૂતળી જેવી પ્રાચીન કળામાં રસ રહ્યો નહીં.આ કળાને બચાવવી હશે તો સરકારે તેને ફરજિયાત પ્રોત્સાહન આપવું પડશે. સમાજ આ ઉપેક્ષિત કલા પ્રત્યે જાગ્રત થાય તે પણ જરૂરી છે. કઠપૂતળીની કળાની સાથે શિક્ષણ પણ મળી રહે તેવી જોગવાઈ થઈ શકે. એનજીઓ દ્વારા આ કોમના પ્રૌઢોને અક્ષરજ્ઞાન આપવું પડશે. 

કઠપૂતળી કળાનો ઉપયોગ બાળ શિક્ષણ, સમાજ શિક્ષણ, મનોરંજન, દિવ્યાંગો માટે થઈ શકે. વિદેશોમાં ખાસ કરીને ઈંગ્લેન્ડમાં રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમમાં કઠપૂતળીને સમાવાઈ છે.જેમાં આઠમા ધોરણ સુધીનાં બાળકોને પપેટ દ્વારા અંગ્રેજી ભાષા, ઇતિહાસ, ભૂગોળ, ગણિત, વિજ્ઞાન અને સામાન્ય ટેક્નોલોજીનું જ્ઞાન અપાય છે. આ પ્રયોગ આપણે ત્યાં અમલમાં મૂકી શકાય.

કલા-કલાકારો સમાજનો શણગાર છે. કઠપૂતળીની કળાનો શણગાર આજે ઝાંખો પડી ગયો છે. તેને ફરીથી ચમકદાર બનાવવાની જરૂરિયાત છે. જો એમ નહીં થાય તો એ દિવસ દૂર નથી જ્યારે કઠપૂતળીની કળા મ્યુઝિયમોના કાચના કબાટમાં કેદ થઈને પોતાની કમનસીબી પર આંસુ સારતી હશે.

 વિશ્વ કઠપૂતળી દિન

વિશ્વ કઠપૂતળી દિન દર વર્ષે ૨૧ માર્ચના રોજ ઉજવવામાં આવે છે. કઠપૂતળી રંગમંચ પર ખેલાતો સૌથી જૂનો ખેલ છે. આ દિવસની ઉજવણી કરવા માટેનો વિચાર ઈરાનના કઠપૂતળી કલાકાર જાવેદ જોલપાઘરીના મનમાં આવ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૦૦માં માંડેબુર્ગ ખાતે ૧૮મા યુનિયન ઇન્ટરનેશનલે દે લા મેરીઓનેટે (UNIMA-Union Internationale de la Marionnette) સંમેલન દરમિયાન આ પ્રસ્તાવ વિચાર માટે મૂકવામાં આવ્યો. ૨ વર્ષ પછી વર્ષ ૨૦૦૨માં જૂન મહિનામાં એટલાન્ટા ખાતે આ પ્રસ્તાવનો કાઉન્સિલ દ્વારા સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ દિવસની ઉજવણી પ્રથમ વખત વર્ષ ૨૦૦૩માં કરવામાં આવી હતી. યુનેસ્કો સાથે સંકળાયેલી યુનિયન ઇન્ટરનેશનલ-દ-લા-મરીઓનેટે નામની સંસ્થાએ વર્ષ ૨૦૦૩થી સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રતિ વર્ષ ૨૧ માર્ચને વિશ્વ કઠપૂતળી દિન (World Puppetry Day) તરીકે ઉજવવાનું  શરૂ કર્યુ હતું.

          ‘એ હાલો કઠપૂતળીનો ખેલ જોવા…’ એક જમાનામાં ગામડાંની કોઈ શેરીમાં આ સાદ પડતાંની સાથે જ ગામ આખું પડદા પાછળથી દોરી વડે લાકડાંની પૂતળીઓને નચાવતો ખેલ જોવા ચોકમાં ઉમટી પડતું. ત્યારે કઠપૂતળીના ખેલ ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિનું અતિ જૂનું અને મહત્ત્વનું મનોરંજનનું માધ્યમ હતું.

        “આજે કઠપૂતળીનું સ્થાન આધુનિક પપેટે લઇ લીધું છે.”  સામાજિક શિક્ષણ ક્ષેત્રે શ્રેષ્ઠ પરિણામ આપવાના સામર્થ્યને કારણે આજે પપેટનું મહત્ત્વ અનેકગણું વધી ગયું છે. ખાસ કરીને બાળકોને પપેટ દ્વારા શિક્ષણ આપવાના પ્રયોગમાં પણ સફળતા મળી રહી છે. પપેટના આ મહત્ત્વને ધ્યાને લઇને પપેટની કળાને વૈશ્વિક ઓળખ આપવા અને તેને રજૂ કરનારા કલાકારોને પ્રોત્સાહિત કરવા યુનેસ્કો સાથે સંકળાયેલી યુનિયન ઇન્ટરનેશનલ-દ-લા-મરીઓનેટે નામની સંસ્થાએ વર્ષ ૨૦૦૩થી સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રતિ વર્ષ ૨૧ માર્ચને વિશ્વ કઠપૂતળી દિન (World Puppetry Day) તરીકે ઉજવવાનું  શરૂ કર્યુ હતું.

             કઠપૂતળીના પ્રકાર :  તેના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે. (૧)ગ્લવ્ઝ પપેટ, (૨) રોડ પપેટ (૩) શૅડો પપેટ અને (૪) સ્ટ્રિંગ પપેટ. ગ્લવ્ઝ પપેટ હાથમાં પહેરાય છે. રોડ પપેટને એક લાકડા સાથે જોડીને ઊંચેથી દર્શાવાય છે. શૅડો પપેટ પડદા પર પડછાયા દ્વારા રજૂ થાય છે. સ્ટ્રિંગ પપેટ જેમાં કઠપૂતળીને દોરીથી બાંધીને આંગળાની મદદથી હલનચલન કરાવીને મનોરંજક પ્રસ્તુતિ કરવામાં આવે છે.

          આમ તો ભારતમાં કઠપૂતળીની કળા બે હજાર વર્ષ જૂની છે. કઠપૂતળીની કળાની જનની રાજસ્થાનની ભૂમિ હોવાનું માનવામાં આવે છે. કઠપૂતળીને પાતળી દોરીથી બાંધીને હાથના આંગળાથી કે લાકડીની મદદથી નચાવવામાં કઠપૂતળીના કળાકારો માહેર હોય છે. ઇતિહાસના શૌર્ય અને પ્રેમ પ્રસંગોની પ્રસ્તુતિ આ કળાની ખાસ વિશેષતા રહી છે.  આ એક એવી કળા છે, જ્યાં વિવિધ કળાનો સંગમ જોવા મળે છે. અહીં નાટ્યકળા, ચિત્રકળા, મૂર્તિકળા, કાષ્ઠકળા, શણગાર, સંગીત અને નૃત્ય જેવી કળા એક સાથે જોડાયેલી જોવા મળે છે.

       પ્રાચીન સમયથી કઠપૂતળીની કળા સામાજિક શિક્ષણનું સબળ માધ્યમ બની રહી છે. લોકો સુધી સંદેશો પહોંચાડવા માટે કઠપૂતળીની કળાનો ઉપયોગ જૂનો અને જાણીતો છે. આજે બાળકો જે કાર્ટૂન જુએ છે તેના બીજ કઠપૂતળીના ખેલમાં પડેલાં છે. પ્રાદેશિક વૈવિધ્યને કારણે કઠપૂતળીની કળા અલગ અલગ ક્ષેત્રોમાં અલગ અલગ નામથી ઓળખાય છે. ઓરિસ્સામાં તે સાખી કુંદેઇ, મહારાષ્ટ્રમાં માલાસૂત્રી બહુલી, કર્ણાટકમાં ગોમ્બેયેટ્ટા, તામિલનાડુમાં બોમ્મલટ્ટમ, કેરલમાં તોલપવકૂથુ તેમજ આંધ્રપ્રદેશમાં થોલુ બોમલતા તરીકે ઓળખાતી આ કળા ભારતના દરેક પ્રાંતમાં પ્રચલિત છે. ભારતમાં ટ્રેડિશનલ અને મોડર્ન એમ બે પ્રકારના કઠપૂતળીકાર  જોવા મળે છે.

કઠપૂતળી :

પાર્શ્વ દોરીસંચારથી હલનચલન કરતાં માનવ કે પ્રાણી-પાત્રોના કથાપ્રસંગોની મનોરંજનલક્ષી રજૂઆત. સામાન્ય રીતે લાકડાં, ચીંથરાં અથવા કાગળના માવામાંથી પૂતળાં બનાવવામાં આવે છે. દરેક યુગમાં વિશ્વના જુદા જુદા દેશોમાં કઠપૂતળી સમ્રાટો, રાજાઓ, ઉમરાવો, ધનિકો તથા સામાન્ય લોકોનું મનોરંજન કરતી આવી છે.

 વધુ માહિતી માટે અહીં લિંક પર ક્લિક કરો

Read More

Important:-For better result always use google cromeNote:-Please Always Check and Conform Above Details with The Official Website and Advertisement / Notification.

Subscribe Our

YouTube